ลำพูน Only

ตอกเส้นกับยำขาง นวดพื้นบ้านล้านนาที่ควรรู้จักก่อนลอง

ก๊อก ก๊อก ก๊อก เสียงไม้กระทบไม้ดังเบาๆ เป็นจังหวะสม่ำเสมอ ไม่เร็วไม่ช้า คล้ายเสียงคนเคาะประตูอย่างสุภาพ ใครเดินผ่านห้องนวดพื้นบ้านในภาคเหนือแล้วได้ยินเสียงนี้ นั่นคือการตอกเส้น หนึ่งในวิธีนวดแบบล้านนาที่ยังมีคนสืบทอดอยู่ รวมถึงในลำพูนและจังหวัดใกล้เคียง

ก่อนจะนอนลงให้ใครเคาะตามตัว หรือให้ใครเหยียบหลังด้วยเท้าที่ผ่านความร้อน ควรรู้ก่อนว่าสองวิธีนี้คืออะไร และต้องถามอะไรผู้ให้บริการบ้าง

ตอกเส้นคืออะไร

ตอกเส้นเป็นการนวดที่ใช้อุปกรณ์ไม้สองชิ้น คือลิ่มไม้ที่วางลงบนร่างกาย กับค้อนไม้ที่ใช้เคาะลิ่ม ผู้นวดจะวางลิ่มตามแนวเส้นที่ตำราพื้นบ้านกำหนด แล้วเคาะเป็นจังหวะ ไล่จากจุดหนึ่งไปอีกจุดหนึ่ง

ในมุมของภูมิปัญญาล้านนา การตอกเส้นเป็นศาสตร์ที่ถ่ายทอดกันในครอบครัวหรือสายครู บางแห่งมีพิธีไหว้ครูก่อนเริ่ม ผู้ที่ทำได้ดีต้องรู้แนวเส้นและรู้น้ำหนักมือ แรงเคาะที่พอดีกับแรงเคาะที่มากเกินแตกต่างกันมาก

ยำขางคืออะไร

คำว่า “ยำ” ในภาษาเหนือหมายถึงการเหยียบ ส่วน “ขาง” คือผาลไถที่เป็นเหล็ก วิธีการแบบดั้งเดิมคือผู้นวดใช้เท้าแตะน้ำมันหรือสมุนไพร แล้วแตะลงบนผาลเหล็กที่ถูกเผาจนร้อน ก่อนจะนำเท้ามาเหยียบนวดบนร่างกายผู้รับบริการ

ความร้อนจากเท้าผู้นวดกับน้ำหนักที่กดลงทำให้ยำขางต่างจากการนวดไทยทั่วไป และเป็นภาพที่คนต่างถิ่นมักตื่นเต้นเมื่อเห็นครั้งแรก แต่ก็เป็นวิธีที่ต้องอาศัยความชำนาญสูง เพราะเกี่ยวข้องทั้งความร้อนและน้ำหนักตัว

การนวดพื้นบ้านลักษณะนี้มีอยู่หลายภาค ภาคอื่นก็มีการนวดแบบไทยที่คนแวะไปพักหลังเที่ยว เช่นการนวดไทยและสปาที่คนเที่ยวเขาใหญ่นิยมแวะผ่อนคลาย แต่ตอกเส้นกับยำขางมีเอกลักษณ์ของล้านนาที่หาดูได้ไม่ง่ายนักในที่อื่น

ถามอะไรก่อนลอง

ก่อนตัดสินใจ ลองถามผู้ให้บริการตรงๆ ในเรื่องเหล่านี้

  • ผู้นวดเรียนมาจากที่ไหน หรือร้านผ่านการรับรองมาตรฐานจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องหรือไม่
  • ใช้น้ำมันหรือสมุนไพรอะไรบ้าง ถ้าแพ้สมุนไพรหรือผิวแพ้ง่ายต้องบอกตั้งแต่ตอนนี้
  • ระหว่างนวด ถ้ารู้สึกร้อนเกินหรือเจ็บ จะบอกให้หยุดได้อย่างไร
  • ต้องเปลี่ยนชุดหรือไม่ และควรกินอาหารก่อนนวดนานแค่ไหน

ผู้ให้บริการที่ดีจะถามประวัติสุขภาพก่อนเริ่มเสมอ ถ้าไม่ถามเลย ให้ระวังไว้

สำหรับคนที่ย้ายมานั่งทำงานออนไลน์ในลำพูนสักระยะ และนั่งหน้าจอทั้งวัน การหาร้านนวดพื้นบ้านที่ไว้ใจได้ใกล้ที่พักเป็นเรื่องที่ควรถามคนในพื้นที่ แทนการเลือกจากป้ายหน้าร้านอย่างเดียว ส่วนวันที่อยากขยับตัวแบบเบาๆ ก่อนไปนวด ปั่นจักรยานช้าๆ รอบเมืองเก่าก็เป็นทางเลือกที่ดี

ใครควรเลี่ยง

การนวดไม่ใช่การรักษาโรค และไม่ใช่ทุกคนที่เหมาะกับแรงเคาะหรือความร้อน กลุ่มที่ควรเลี่ยงหรือคิดให้ดีก่อน ได้แก่

  • คนที่มีบาดแผล ผื่น หรือผิวหนังอักเสบในบริเวณที่จะถูกนวด
  • คนที่มีไข้ หรือรู้สึกไม่สบายในวันนั้น
  • คนที่เพิ่งกินอาหารอิ่มมาก หรือดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์
  • ผู้สูงอายุที่ผิวบางหรือรับรู้ความร้อนได้น้อย เพราะอาจโดนความร้อนมากเกินโดยไม่รู้ตัว

ถ้าพาผู้ใหญ่ในบ้านมาเที่ยวด้วย เรื่องการพาพ่อแม่ที่เข่าไม่ค่อยดีเดินวัดและนั่งพื้นก็ควรคิดไปพร้อมกัน เพราะความพร้อมของร่างกายแต่ละคนไม่เท่ากัน

ส่วนคนที่ตั้งครรภ์ คนที่ต้องกินยาละลายลิ่มเลือด คนที่รักษาโรคหัวใจหรือภาวะความดันโลหิตอยู่ คนเป็นเบาหวานที่ปลายเท้าปลายมือชา รวมถึงคนที่มีปัญหากระดูก ข้อต่อ หรือเคยผ่าตัดบริเวณหลังและคอ ควรถามแพทย์ที่ดูแลอยู่ก่อนว่านวดแบบนี้ได้หรือไม่