จารึกอักษรมอญโบราณ หลักฐานที่บอกว่าหริภุญชัยเคยเป็นเมืองของชาวมอญ
9 กันยายน 2569
ในห้องจัดแสดงที่แสงไฟถูกหรี่ไว้ แผ่นหินสีเทาหม่นตั้งอยู่หลังกระจก ผิวหน้าสึกจนบางบรรทัดแทบกลืนไปกับเนื้อหิน แต่ถ้ายืนนิ่งพอ จะเห็นรอยตัวอักษรโค้งๆ เรียงเป็นแถวอย่างตั้งใจ คนเดินผ่านส่วนใหญ่ใช้เวลากับมันไม่กี่วินาที ทั้งที่แผ่นหินแบบนี้คือเสียงที่เก่าที่สุดเสียงหนึ่งของลำพูนที่ยังเหลือถึงวันนี้
จารึกคืออะไร และทำไมนักประวัติศาสตร์ให้น้ำหนักมาก
จารึกคือข้อความที่ถูกสลักหรือขีดลงบนวัสดุคงทน เช่น แผ่นหิน ฐานพระพุทธรูป หรือแผ่นโลหะ เพื่อบันทึกเรื่องที่คนในยุคนั้นเห็นว่าสำคัญพอจะเก็บไว้ให้คนรุ่นหลังรู้ ต่างจากตำนานที่เล่าต่อปากกันมาหลายร้อยปีและถูกเขียนลงใบลานภายหลัง จารึกเป็นหลักฐานร่วมสมัย หมายความว่าคนที่สลักมีชีวิตอยู่ในช่วงเวลาที่ข้อความนั้นพูดถึง
เรื่องราวของหริภุญชัยที่คนทั่วไปคุ้นหู ส่วนใหญ่มาจากตำนาน ตั้งแต่เรื่องเล่าของฤาษีผู้วางผังเมืองเป็นรูปหอยสังข์ ไปจนถึงตำนานพระนางจามเทวีที่เสด็จขึ้นมาจากละโว้ เรื่องเหล่านี้มีคุณค่าทางวัฒนธรรมมาก แต่เมื่อนักวิชาการอยากรู้ว่าผู้คนในเมืองนี้พูดภาษาอะไร นับถืออะไร และทำอะไรกันจริงๆ จารึกคือหลักฐานชั้นต้นที่ช่วยยืนยันหรือแย้งภาพจากตำนานได้
สิ่งที่จารึกมอญในลำพูนบอกเรา
จารึกหลายหลักที่พบในเขตเมืองลำพูนเขียนด้วยอักษรมอญโบราณและเป็นภาษามอญ ข้อเท็จจริงข้อนี้เพียงข้อเดียวก็บอกได้มากว่า ชนชั้นที่มีกำลังสร้างวัดและสลักหินในหริภุญชัยใช้ภาษามอญเป็นภาษาของศาสนาและการบันทึก นักวิชาการจึงมักอธิบายว่าหริภุญชัยเป็นบ้านเมืองที่วัฒนธรรมมอญเป็นแกนหลัก และมีสายสัมพันธ์กับวัฒนธรรมทวารวดีทางภาคกลางซึ่งก็มีชาวมอญเป็นผู้คนสำคัญเช่นกัน
เนื้อหาโดยกว้างที่นักวิชาการอ่านได้มักเกี่ยวกับการทำบุญ เช่น การสร้างหรือบูรณะวัด การถวายสิ่งของแก่ศาสนา และการตั้งความปรารถนาของผู้สร้าง ภาพที่ได้จึงเป็นภาพของเมืองพุทธที่ผู้มีฐานะลงทุนกับศาสนสถานอย่างจริงจัง การแปลรายละเอียดของแต่ละหลักเป็นงานของผู้เชี่ยวชาญอักษรโบราณ และบางหลักยังมีการตีความที่ต่างกันอยู่ คนที่สนใจควรอ่านคำแปลจากแหล่งวิชาการโดยตรง มากกว่าเชื่อข้อความที่ส่งต่อกันในโซเชียล
อีกประเด็นที่น่าคิดคือเรื่องตัวอักษร นักวิชาการหลายท่านเห็นว่าอักษรธรรมล้านนาที่ใช้เขียนใบลานในยุคต่อมา มีรากส่วนหนึ่งมาจากอักษรมอญที่ใช้ในแถบนี้ หมายความว่าแม้หริภุญชัยจะเปลี่ยนผู้ปกครองไปแล้ว ร่องรอยของวัฒนธรรมมอญก็ยังไหลต่อเข้าไปในวัฒนธรรมล้านนาโดยที่หลายคนไม่รู้ตัว
ไปดูของจริงที่พิพิธภัณฑ์
จารึกมอญจำนวนหนึ่งจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย ซึ่งอยู่ใกล้วัดพระธาตุหริภุญชัย เดินต่อกันได้ในเช้าเดียว ก่อนไปควรตรวจสอบวันและเวลาเปิดจากประกาศของพิพิธภัณฑ์หรือกรมศิลปากร เพราะอาจมีช่วงปิดปรับปรุงห้องจัดแสดง
เมื่อยืนอยู่หน้าแผ่นหิน ลองทำสามอย่างนี้
- อ่านป้ายคำอธิบายก่อน ดูว่าระบุภาษา อักษร และแหล่งที่พบไว้อย่างไร แล้วค่อยมองตัวหินอีกรอบ
- สังเกตด้านข้างและด้านหลัง บางหลักสลักมากกว่าหนึ่งด้าน
- ดูร่องรอยการสึกและการแตก ซึ่งเล่าเรื่องการเดินทางของหินก้อนนั้นก่อนจะมาอยู่ในตู้
คนที่มากับครอบครัว อาจใช้วิธีให้เด็กๆ ตามหารอยตัวอักษรบนหินเหมือนเกมนักสืบ แทนการอธิบายยาวๆ เพราะสิ่งที่เด็กค้นเจอเองมักจำได้นานกว่า และในห้องเดียวกันหรือห้องใกล้เคียงยังมีพระพุทธรูปศิลปะหริภุญชัยให้ดูต่อ ถ้าเคยฝึกสังเกตพระพักตร์ คิ้ว และดวงตาแบบหริภุญชัย มาก่อน จะเห็นว่าจารึกกับงานพุทธศิลป์เล่าเรื่องเมืองเดียวกันจากคนละมุม
ศึกษาต่อหลังกลับบ้าน
ข้อมูลจารึกในประเทศไทยจำนวนมากถูกรวบรวมเป็นฐานข้อมูลออนไลน์โดยหน่วยงานวิชาการ เช่น ฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ซึ่งมักมีภาพถ่าย คำอ่าน และคำแปลที่ผู้เชี่ยวชาญจัดทำไว้ เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีกว่าการพยายามอ่านตัวอักษรจากรูปที่ถ่ายเองผ่านกระจก
ถ้าอยากเก็บหน้าข้อมูลไว้เปิดเทียบกับรูปที่ถ่ายจากพิพิธภัณฑ์ การบันทึกหน้าจอเป็นวิธีที่สะดวก ใครยังไม่มีโปรแกรมที่ถนัดมือ ลองดูรายชื่อโปรแกรมจับภาพหน้าจอสำหรับเก็บหน้าเว็บไว้อ่านทีหลัง แล้วอย่าลืมจดชื่อแหล่งที่มาไว้ใต้ภาพทุกครั้ง และใช้ภาพเหล่านั้นเพื่อการศึกษาส่วนตัวตามเงื่อนไขของแต่ละฐานข้อมูล
จารึกมอญกับตำนานจามเทวีขัดกันไหม ไม่จำเป็นต้องขัดกัน ตำนานเล่าเรื่องในแบบของความศรัทธา ส่วนจารึกให้ข้อมูลอีกชั้นหนึ่งที่ช่วยให้เห็นว่าเมืองนี้มีวัฒนธรรมมอญจริง การอ่านทั้งสองอย่างคู่กันโดยรู้ว่าอันไหนเป็นตำนาน อันไหนเป็นหลักฐาน จะทำให้เข้าใจหริภุญชัยได้ลึกขึ้น
ถ่ายรูปจารึกในพิพิธภัณฑ์ได้หรือไม่ ขึ้นอยู่กับระเบียบของแต่ละห้องจัดแสดง บางจุดอาจห้ามใช้แฟลชหรือห้ามถ่ายภาพ ควรดูป้ายหรือถามเจ้าหน้าที่ก่อนทุกครั้ง
ก่อนจะนำข้อมูลเรื่องจารึกไปเขียนต่อหรืออ้างอิงในงานใดๆ ควรตรวจคำอ่าน คำแปล และที่มาอีกรอบจากกรมศิลปากรหรือพิพิธภัณฑ์ เพราะงานวิชาการด้านนี้ยังมีการศึกษาและปรับปรุงอยู่เรื่อยๆ